Муус устар ый 19 күнүгэр Айыыһыт ыйыгар аналлаах «Төрүүр — ууһуур олох айыыта, Айыыһыт Ийэ Хотун, бэттэх көрөн мичик гын!» диэн тэрээһин буолан ааста.

Бу күн «Дьэргэлгэн түһэрии. Айыыһыты сыһыарыы» туомун «Кут- Сүр» кыһа туом Бахсыта Ирина Егоровна Лукина — Уйусхаана оҥордо.

Айыыһыт Ийэ Хотуҥҥа сүгүрүйэммит Айыыһыппыт алгыһын сүдү күүһүнэн, Айыыһыппыт анал туомнарынан, Айыыһыппыт дириҥ билиитин үөрэҕинэн Айыылартан кэлбит Ийэ куппутун ис кыаҕын арыйдыбыт, сүргэбитин көтөҕөр Салгын куппутун үрдэтэн биэрдибит, харысхаллаах сыһыаҥҥа киирдибит.

Муус устарга күн уһаан, халлаан сылыйан, уу-хаар тахсар кэмин муус устар диэн ааттыыбыт. Муус устар 22 чыыһылаттан ааҕыллан барар. Муус устарга киһиэхэ Айыыһыт ордук чугаһыыр. Айыыһыт баар буолан, сиргэ Таптал, кэрэ диэн баар.

Муус устар ый сааскы ыйга киирэр. Биэ, ынах төрүүр ыйа. Киһи кэрэни кэрэхсиир, тапталга талаһар.

Туомнара

Айыыһыты олордуу. Айыыһыты олордор туом оҥоһулуннаҕына, Айыы дьиэтэ имэҥи, дьалыҥы тарҕатар кыахтанар. Айыыһыкка сыһыарыы туома. 17 саастаах оҕолорого оҥоһуллар туом, оскуоланы бүтэрбит оҕолорго алгыс ыытыахха сөп.

Туҥуй ынах алгыһа. Ынахсыкка алгыс этэн, ынах сүөһү этэҥҥэ турарын көрдөһөллөр. Оҕо уйатын олордуу. Оҕолонуон баҕарар дьоҥҥо аналлаах туом.

Эйгэлэрэ

Бу ыйга ырыа, таҥас, үҥкүү киэһэлэрэ ыытыллаллар.

Ырыа төрдө – Айыы Намыһын удаҕаттар. Кинилэр айыы ырыатын Орто дойдуга түһэрбиттэр. Кинилэртэн утумнаан ырыаһыттар диэн баар буолбуттар.

Үҥкүү төрдө – эмиэ Айыы Намыһын удаҕаттар. Кинилэр хамсаныылара барыта алгыстаах хамсаныы. Бастакы үҥкүү оһуохай буолар.

Таҥас. Орто дойдуга бастакы иистэнньэҥ Ыаҕастаах диэн эбит. Кини иистэнэр идэҕэ Улуу Суорун кыыһыттан уһуйуллубут. Ыаҕастаахтан саҕалаан таҥас тигээччилэр баар буолбуттар.

Айыыһыт сиэрин тутус

1. Таптаа — ол аата тугу барытын харыстаа, алдьатыма, атаҕастаама, өлөрүмэ — өһөрүмэ, киртитимэ, сэймэктээмэ.
2. Кэрэни үксэт. Мэлдьи чэбэр, чэгиэн-чэбдик буол. Кэбирээбити бөҕөргөт, алдьаммыты абырахтаа, саҥаны ай-тут.
3. Дьиэни-уоту бөҕөргөт, үчүгэйдик тэрин. Сайылыктан, кыстыктан. Илинтэн ааннаан, сэргэтэ туруор, саламата  ыйаа алгыһы тутус.

Кэрэ уонна таптал

Кэрэ диэн айыы күүһүн түмүллүүтэ буолар. Кэрэ – олох төрдө. Кэрэ мэлдьи – күүстээх сүрдээх. Харах таптыы көрөрө — кэрэ, кулгаах сөбүлээн истэрэ — кэрэ, сүрэх сөбүлүүрэ кэрэ. Ол иһин Айыыһыт сиэрин тутуһабыт.

Таптал – диэн таптыыр киһиэхэ олоҕу анааһын. Таптал сөбүлээһинтэн, толору буоларга дьулуһууттан үөскүүр. Сөбүлээһин — аһаҕас буолуу, ылыныы.

Таптал киһиэхэ эрэ баар буолбатах, бу турук айылҕаҕа эмиэ баар. От-мас, көтөр- сүүрэр, хамсыыр-харамай ити туругу илдьэ сылдьаллар.

Айыыһыт ыйыгар анаан Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр  «Кут-сүр» кыһа  сиэрин-туомун толорооччута Ирина Егоровна Лукина-Уйусхаана мустубут дьону алгыһынан Айыылартан кэлбит Ийэ куппутун ис кыаҕын арыйан, сүргэбитин көтөҕөн салгын куппутун үрдэттэ, буор куппутун бөҕөргөттө. Алаһа дьиэ холумтанын араҥаччылаата. Кэлбит дьон санаалара көтөҕүллэн астынан тарҕастылар.